کتابخانههای دیجیتالی
تعاریف:
١. کتابخانهٴ رقومی یا دیجیتالی کتابخانهای مشابه کتابخانههای حاوی مجموعههای چاپی و نوشتاری است با این تفاوت که منابع آن به صورت رقومی (دیجیتالی) و برای دستیابی در محیط شبکهای ذخیره میشود تا کاربران بتوانند از راه دور نیز آنها را بازیابی کنند.
٢. کتابخانهٴ دیجیتالی کتابخانهای است که مجموعهٴ آن برخلاف شکلهای چاپی و میکروفرمها به صورت دیجیتالی ذخیره میشود و محتوای آن هم از طریق دسترسی محلی و هم از طریق شبکههای کامپیوتری قابل استفاده است.
کتابخانهٴ دیجیتالی چیست؟ مروری بر تعاریف
مهمترین نظرات و دیدگاههای علمی در حوزهٴ کتابداری و اطلاعرسانی در باب کتابخانههای دیجیتالی را میتوان در مقالات و مجلات و ویژهنامههای اختصاص داده شده به موضوع کتابخانههای دیجیتالی ردگیری کرد.
در ویژهنامهٴ کتابخانههای دیجیتالی در مجله انجمن اطلاعرسانی و فناوری اطلاعات آمریکا در سال ٢٠٠٠ یادداشت سردبیر بر "خدمات" کتابخانههای دیجیتالی تأکید نکرده است و تنها به نقش "فناوری" در ایجاد بستری دیجیتالی برای دسترسی به اطلاعات توجه شده است و این بر خلاف نظر ویراستاران ویژهنامهٴ کتابخانههای دیجیتال مجلهٴ پردازش و مدیریت اطلاعات است. آنان معتقدند ایجاد و توسعهٴ کتابخانههای دیجیتال حاصل فرایند پیچیدهای است که چهار عنصر جامعه، فناوری، خدمات و محتوا نقش اساسی و تعیین کنندهای را در آن ایفا میکنند.
برخی از تعاریف نتوانستهاند ابعاد کتابخانهٴ دیجیتالی را به خوبی مشخص نمایند: " کتابخانهٴ دیجیتالی، چیزی جز خدمات اطلاعاتی کتابخانهٴ امانی نیست که به صورت فیزیکی، مجازی، و یا ترکیبی از هر دو ارائه میشود و در آن منابع اطلاعاتی زیادی در قالب دیجیتال قابل دسترس هستند. کتابخانههای دیجیتالی، نوعی کتابخانهٴ الکترونیکی هستند که استفادهکنندگان از نقاط مختلف جهان میتوانند به آن دسترسی پیدا کرده و انواع مختلفی از اطلاعات شامل متن، صوت، تصویر، ویدیو، و جز آن را در آن بازیابی کنند.
دیگان (Deagan) در کتاب آینده دنیای دیجیتال راهبردهایی برای عصر اطلاعات با بررسی تعاریف مختلف ویژگیهای زیر را برای کتابخانه دیجیتالی برشمردهاند: کتابخانهٴ دیجیتالی، مجموعهای از اطلاعات سازماندهی شده در قالب دیجیتال است؛ اطلاعات دیجیتالی باید مبتنی بر اصول مجموعهسازی، گردآوری، و یا تولید شده باشند؛ اطلاعات دیجیتالی، باید به صورت منسجم و مناسب، نظیر سایر منابع اطلاعاتی کتابخانهها، توسط استفادهکنندگان قابل دسترس و بازیابی باشند؛ اطلاعات دیجیتالی، باید در مدت زمان طولانی به عنوان منابع اطلاعاتی پایدار قابل دسترس باشند.
یک مطالعه درباره کتابخانهٴ دیجیتالی نشان میدهد وظایف اولویتبندی شدهای که کتابدارن در ادارهٴ کتابخانههای دیجیتالی دارند، شامل سازماندهی ( فهرستنویسی و نمایهسازی)، انتخاب، سفارش، و طراحی؛ واسط جستوجو است. این تحقیق مهمترین دلایل ایجاد کتابخانههای دیجیتالی را افزایش دسترسی به اطلاعات، ارائهٴ خدمات به استفادهکنندگان نهایی، و سازماندهی اطلاعات الکترونیکی میداند که معمولاً به صورت نامنظمی قابل دسترسی هستند.
حضور یا عدم حضور کتابدار در کتابخانهٴ دیجیتالی:
برخی محققان بر این باورند که توانایی کاربران در دسترسی به اطلاعات در محیطهای دیجیتالی بهبود زیادی پیدا کرده است و نظامهای رایانهای قادرند تا حد زیادی وظایف کتابداران را انجام دهند و کتابدار مرجع تنها در جستوجوهای پیچیده نقش دارد.
به طور کلی در مورد بحث فوق دو دیدگاه مورد بررسی قرار میگیرند:
١. نیاز به حضور انسان در کتابخانههای دیجیتالی به عنوان واسطی برای جستوجو، ارزیابی و ارائهٴ اطلاعات به استفاده کنندگان نهایی که در واقع همان فرایندی است که کتابداران در کتابخانههای سنتی انجام میدهند.
٢. عدم نیاز ( یا نیاز کم) به حضور نیروی انسانی متخصص به عنوان واسطی برای کمک به استفادهکنندگان نهایی به منظور دسترسی به اطلاعات مورد نیاز.
دیدگاه دوم با دو پرسش نقد خواهد شد: ١. آیا استفادهکنندگان نهایی (مبتدی) خود میتوانند فرایند جستوجو و بازیابی اطلاعات را در محیطهای دیجیتالی انجام دهند؟ ٢. آیا نظامهای بازیابی اطلاعات از کارایی و ساختار مناسب برای دسترسی به اطلاعات مرتبط برخوردارند؟
درباره رفتار اطلاعیابی کاربران و سنجش کارایی نظامهای بازیابی اطلاعات در محیطهای الکترونیکی، نظیر پایگاههای اطلاعاتی، تحقیقات مختلفی صورت گرفته است و در برخی از آنها این پیشفرض که استفادهکنندگان نهایی خود میتوانند به تنهایی فرایند جستوجو و بازیابی اطلاعات مورد نیاز در محیطهای دیجیتالی را انجام دهند، به کلی رد شده است. برای مثال، در مورد اینکه موتورهای کاوش ریزش کاذب دارند، تقریبا اتفاق نظر وجود دارد و نمیتوان این پیشفرض را تعمیم داد که پیشرفت در نظامهای جستوجو و بازیابی اطلاعات در پایگاهها و ابزارهای کاوش اینترنت، نقش میانجی انسانی ( کتابداران مرجع) را بسیار کمرنگ ساخته است. به عبارت دیگر، توسعه این گونه نظامها، به ویژه موتورهای کاوش، چالشهای اساسی را در امر بازیابی اطلاعات به وجود آورده است.
تفاوت کتابخانهٴ دیجیتال (Virtual library (، الکترونیکی Electronic library) (و مجازی) Hybrid library)
علاوه بر اختلاف نظر در مورد تفاوت میان اصطلاح کتابخانهٴ دیجیتالی با اصطلاحات مرتبط دیگر شامل کتابخانهٴ الکترونیکی، کتابخانهٴ مجازی و کتابخانهٴ دو وجهی مشاهده میشود. پژوهشها در متون کتابداری و اطلاعرسانی نشان داده که میان مفاهیم مذکور تفاوت اساسی وجود ندارد. به تعبیر دیگر میتوان گفت در اغلب متون کتابداری و اطلاعرسانی این اصطلاحات به جای یکدیگر به کار رفتهاند.
چرا کتابخانههای دیجیتالی؟
این باور که کتابخانههای دیجیتالی میتوانند مبادله اطلاعات را به روشی بهتر از گذشته انجام دهند دلیل اصلی برای ایجاد این نوع کتابخانههاست. علاقهمندان به ایجاد کتابخانههای دیجیتالی به این نکته اشاره میکنند که رایانهها روش ارتباط بین مردم را تغییر دادهاند. آنها بر این باورند که دانشپژوه یا کارشناس، با نشستن در پشت رایانه و اتصال به شبکههای اطلاعاتی، میتواند بیشتر از زمانی که به یک کتابخانهٴ محلی مراجعه میکند بهرهمند گردد. اطلاعات که زمانی فقط در دسترس متخصصین قرار داشت اکنون در اختیار همه افراد جامعه قرار دارد.یک کاربر با استفاده از یک رایانه میتواند به اطلاعات موجود در رایانههای سراسر جهان دسترسی داشته باشد. در متون تخصصی برای کتابخانههای دیجیتالی، مزایایی برشمردهاند که در ادامه به صورت خلاصه به تعدادی از این مزایای بالقوهٴ این کتابخانهها اشاره میکنیم:
١. کتابخانهٴ دیجیتالی اطلاعات کتابخانهای را نزد کاربر میآورد.
٢. برای جستجوی اطلاعات از قدرت رایانه استفاده میشود.
٣. اطلاعات میتواند به اشتراک گذاشته شود.
٤. روزآمدسازی اطلاعات آسانتر است.
٥. اطلاعات همیشه موجود است.
٦. میتوان اطلاعات را در قالبهایی جدید ارائه نمود.
٧. هزینهٴ کتابخانههای دیجیتالی هر روز در حال کاهش است.
نتیجهگیری
تاکنون مقالات و متون متعددی در زمینه کتابخانههای دیجیتالی منتشر شده است و ظاهرا حجم انتشارات این مقالات بهشدت رو به افزایش است.
تعاریف تحقیقاتی ارائه شده، اغلب مسائل تحقیق را مورد توجه قرار دادهاند. حال آنکه تعاریف ارائه شده از سوی کتابداران چالشهای تجربی مرتبط با تبادل و انتقال کارکردها و خدمات کتابخانههای سنتی به محیط دیجیتالی را مد نظر قرار دادهاند. متخصصان رایانه نیز کتابخانه دیجیتالی را به عنوان بستری برای جستجو و بازیابی اطلاعات نظیر پایگاههای اطلاعاتی به شمار آوردهاند. کتابداران، تمایل دارند دیدگاهی کلان را از مفهوم کتابخانههای دیجیتالی ارائه دهند. آنها کتابخانه را سازمانی میدانند که به انتخاب، گردآوری، سازماندهی، حفاظت و نگهداری اطلاعات مورد نیاز استفادهکنندگان میپردازند و سعی دارد بهترین بستر را برای دسترسی سریع و کارآمد به منابع اطلاعاتی فراهم سازد، این همان مفهومی است که قرنها وجود داشته است و کتابداران از طریق نقش اجتماعی و تجاربی که در رویارویی با نیازهای اطلاعاتی استفادهکنندگان به دست آوردهاند، باعث تکامل خدمات آن شدهاند. با ظهور شبکههای رایانهای و رسانههای دیجیتالی، کتابخانهها در حال استفاده از نظام و محمل دیگری برای انتقال اطلاعات هستند. بنابراین، با توجه به چنین دیدگاهی کتابخانههای دیجیتالی را میتوان کتابخانههای آینده بهشمار آورد که سازمان آن به منظور انطباق با محیط دیجیتالی تغییر پیدا کرده است.
فهرست منابع
١. علیپور حافظی، مهدی؛ مطلبی، داریوش. کتابخانههای دیجیتالی: مفاهیم و جنبههای فنی _ اجرایی. مجموعه مقالات همایشهای انجمن کتابداری و اطلاعرسانی. به کوشش محسن حاجیزینالعابدینی. تهران: انجمن کتابداری و اطلاعرسانی ایران: سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، ١٣٨٤.
٢. دایرةالمعارف کتابداری و اطلاعرسانی، جلد دوم. سرویراستار عباس حری. تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، ١٣٨١- ١٣٨٥.
٣. کنین، استلا، ترجمه و تدوین فاطمه اسدی گرکانی. فرهنگ فشردهٴ کتابداری و اطلاعرسانی. تهران: کتابدار، ١٣٧٨.
٤. سلطانی، پوری؛ راستین، فروردین. دانشنامه کتابداری واطلاعرسانی. تهران: فرهنگ معاصر،١٣٧٩.
5. http://en.wikipedia.org/wiki/digital_library
